John Eliot Gardiner verenigt musicus en historicus

Sir John Eliot Gardiner - foto Sim Cannety-Clarke

Na zijn indrukwekkende uitvoering van Beethovens Vierde pianoconcert en Schuberts Vijfde symfonie in het najaar van 2016 keert John Eliot Gardiner met zijn Orchestre Révolutionnaire et Romantique op 20 oktober terug met een uniek Berlioz-programma. Sluit- en pronkstuk is de immer ‘revolutionaire’ Symphonie fantastique. Een blik op de vertolkingskunst van Gardiner.

 

De geschiedenis meemaken

Eigenlijk is Sir John Eliot Gardiner een musicerende historicus, en dan eentje van de empirische soort. Hij wil de geschiedenis meemaken, doorvoelen, begrijpen. Vandaar dat hij ooit ergens in de renaissance begon en langzaam langs de tijdlijn opklom naar de muziek van gisteren en nu. Dat hij onderweg hier en daar een koor en een orkest oprichtte om aan de eisen van de tijd waarin hij beland was te voldoen, stemt daarbij gelukkig. Het heeft immers veel inzichtelijks en veel moois opgeleverd.

 

Historicus

Dat Gardiner de muziekgeschiedenis zo consciëntieus benaderde is geen verrassing als men bedenkt dat hij inderdaad ooit begon als historicus. De in 1943 geboren Engelsman studeerde in zijn jonge jaren zowel geschiedenis als Arabisch aan het King’s College in Cambridge.

 

Daarnaast was muziek zijn grote liefde. Al sinds zijn vijftiende manifesteerde hij zich als dirigent, en in 1964 richtte hij tijdens zijn studie het Monteverdi Choir op omdat hij geen koor kon vinden waarmee hij zijn ideeën over de uitvoering van de late renaissancemuziek van Claudio Monteverdi in de praktijk kon brengen. Later, in 1968, volgde het Monteverdi Orchestra, omdat hij inmiddels ook de vroegbarokke werken van deze componist had aangepakt. Uiteraard moest alles op historisch verantwoorde wijze en dus op (kopieën van) instrumenten uit de tijd dat de muziek gecomponeerd werd. Omdat zijn werk al snel veel breder werd dan Monteverdi werd het Monteverdi Orchestra in 1977 omgedoopt tot de English Baroque Soloists.

 

Nieuwsgierigheid

Gardiner was toen al een gerespecteerd dirigent en een van de kopstukken van de historische uitvoeringspraktijk. Gelukkig zijn historische instrumenten nooit een dogma voor hem geweest; hij dirigeerde al snel conventionele symfonieorkesten en was onder andere chef-dirigent van het CBC Vancouver Orchestra, de Opera van Lyon en het NDR Sinfonieorchester.

 

Wat Gardiner dreef en drijft is de nieuwsgierigheid naar de klank van destijds, naar de klank die de componist voor ogen en beschikbaar had. Vandaar dat hij al wandelend door de muziekhistorie in 1990 niets anders kon dan een orkest oprichten dat geheel toegesneden was op de uitvoeringspraktijk van die tijd. Het Orchestre Révolutionnaire et Romantique speelt sindsdien op het best mogelijke instrumentarium dat past bij het stuk dat op de lessenaar staat. Het levert overdonderende uitvoeringen op van bekend en minder bekend romantisch repertoire.

 

Sensatie

Zo werd zijn opname van Berlioz’ Symphonie fantastique een ware sensatie. Hij was niet de eerste – Roger Norrington ging hem op historische instrumenten voor met zijn London Classical Players – maar het feit dat hij het werk opnam in hetzelfde Ancien Conservatoire de Paris waar Berlioz de rampzalige première dirigeerde en dat hij zijn musici de ruimte gaf de gekte en de moderniteit van de partituur te laten horen, betekende een groot pleidooi voor het hoe en waarom van historische instrumenten. De historicus en de musicus in Gardiner vielen perfect samen, en dat doen ze nog steeds. Vandaar dat zijn terugkeer met dit orkest na memorabele concerten in 2007 en 2016 in de ZaterdagMatinee met een compleet Berliozprogramma een gebeurtenis van de eerste orde is.

 

Gardiner en de ZaterdagMatinee

Het debuut van Gardiner bij de ZaterdagMatinee gaat overigens nog verder terug. In 1994 trad hij met het Koninklijk Concertgebouworkest op met werken van Bartók, Debussy, Kodály en Kurtág, een even mooi als atypisch programma dat de sterkste troeven van Gardiner buiten beschouwing liet.

 

Het was een van de eerste daden van Kees Vlaardingerbroek als artistiek leider van de ZaterdagMatinee om Gardiner te strikken voor datgene waar hij zijn grootste faam aan dankt: in oktober 2007 dirigeerde hij zijn Monteverdi Choir en zijn Orchestre Révolutionnaire et Romantique in een programma rond Bach en Brahms. Dat het daarna tot 2016 zou duren eer hij terugkeerde had alles te maken met de populariteit van Gardiner en de spreekwoordelijke volle agenda’s.

 

Het maakt niet uit: elk bezoek van Gardiner is een openbaring. Ook zijn Berlioz-programma is een niet te missen discours dat de ontwikkeling van de componist op de voet volgt en ondertussen, met dank aan de oorspronkelijke instrumenten, laat horen waarom de Symphonie fantastique de belangrijkste Franse symfonie uit de negentiende eeuw genoemd wordt. En daarmee bevestigt Gardiner niet alleen zijn status als musicus, maar ook zijn rol als toegewijd historicus.

 

Paul Janssen

 

Fantastique: John Eliot Gardiner en het genie Berlioz

NTR ZaterdagMatinee

zaterdag 20 oktober 2018, 14.15 uur

Concertgebouw, Amsterdam (klik hier voor kaarten)

 

Orchestre Révolutionnaire et Romantique

John Eliot Gardiner dirigent
Lucile Richardot mezzosopraan

 

Berlioz

Ouverture Le Corsaire
La mort de Cléopâtre
Chasse royale uit Les Troyens
Ah! Je vais mourir uit Les Troyens
Symphonie fantastique

 

Deel dit artikel