Raadsels alom

Nicholas Collon - foto Maarten Fleskens

Hoe is het mogelijk? Tsjaikovski weet zijn Vioolconcert onder traumatische omstandigheden in zes weken te voltooien. En Edward Elgar, autodidact, schept vanuit het niets een mysterieus meesterwerk: Enigma Variations. De jonge Nicholas Collon (foto) dirigeert beide werken.

 

Anthon van der Horst

Het AVROTROS Vrijdagconcert begint 21 september echter met een sprookje van Anthon van der Horst. Van der Horst staat vanaf 1931 ruim dertig jaar aan het hoofd van de Nederlandse Bachvereniging. Om dichter bij Bachs noten te komen dan Mengelberg in het Concertgebouw dirigeert hij de Matthäus-Passion uit een kopie van het originele handschrift – ongehoord modern in die tijd. Maar zijn eigen composities? Hij schrijft ruim honderd opusnummers, maar op de podia vind je ze eigenlijk niet meer. Het Residentie Orkest speelt de 21ste zijn kleurrijke Réflexions sonores (klankspiegelingen).

 

Oosters sprookje

Hoewel hij de onderdelen van het werk beschrijvende titels meegeeft, benadrukt de componist dat men op deze klanken met evenveel recht de eigen fantasie kan loslaten. Zelf beschouwt hij het als een reflectie van zijn jonge jaren, waarin hij samenwerkt met de Indiase tenor Mohammed Ali Khan, die hem vertrouwd maakt met Indiase legendes en melodieën. In het sprookje De koning en de bedelmonnik dat aan het werk ten grondslag lost de koning een lastig raadsel op...

 

Tsjaikovski’s razendsnel gecomponeerde Vioolconcert

Als Tsjaikovski’s gelegenheidshuwelijk na enkele dagen op de klippen is gelopen, trekt de Rus zich met de jonge vioolstudent Iosif Kotek terug in het Zwitserse Clarens, waar ze veel genoegen beleven aan het doorspelen van de Symphonie espagnole van Édouard Lalo. De wens om zelf een vioolconcert te schrijven is de volgende stap, en in de onwaarschijnlijk korte tijd van zes weken is het concert een feit. Twijfelend over de kwaliteit van het tweede deel schrijft Tsjaikovski een nieuw, een klus die hij in één dag klaart. Maar dan weigert de violist aan wie het is opgedragen het werk te spelen. En als het uiteindelijk toch tot een première komt, zijn de kritieken zuinig of zelfs fel antipathiek. Het kan verkeren. Inmiddels behoort het tot de top-vijf van vermaarde vioolconcerten, naast die van Beethoven, Mendelssohn, Bruch en Sibelius.

 

Elgars Enigma Variations

Edward Elgar, zoon van een pianostemmer, is als componist een autodidact; hij moet zijn eigen weg vinden. Edward is een knappe jongeman en heeft zijn leven lang geen gebrek aan vrouwelijke belangstelling. Op zijn eenendertigste trouwt hij een pianoleerling die negen jaar ouder is: de generaalsdochter Alice Roberts. Zij zorgt voor maatschappelijk aanzien, discipline en een bescheiden toelage – dingen waaraan het Elgar tot dan toe heeft ontbroken.

 

Na een vermoeiende dag lesgeven komt hij thuis, steekt na het eten een sigaar op en zet zich achter de piano. Hij improviseert een passage, die mogelijk is geïnspireerd op de Praagse symfonie van Mozart. Zo wordt het thema geboren waarop de Variations on an original theme gebaseerd zijn.

 

Elgar is dol op cryptogrammen, puzzels en raadsels. De toevoeging ‘Enigma’ op het manuscript zorgt voor talloze even spannende als speculatieve theorieën over de betekenis van de variaties, waarin hij naar eigen zeggen zijn vrienden heeft gekarakteriseerd.

 

Het raadsel van de componist

Het echte raadsel schuilt echter in de componist. Hoe is het mogelijk dat iemand zonder enige scholing in compositie of instrumentatie zo’n in alle opzichten volmaakte partituur produceert? Een partituur die sinds de première beschouwd wordt als de belangrijkste die in Engeland sinds de dagen van Henry Purcell is geschreven? Voeg daaraan toe de wonderlijke observatie dat Elgar voordat hij Alice huwde nauwelijks een noot van betekenis heeft gecomponeerd en na haar overlijden stilvalt. Enigma’s te over. Maar als luisteraar kun je ook gewoon je eigen fantasie volgen.

 

Toeval bestaat niet

Op 19 juni 1899 vindt de première plaats van de Enigma Variations. De dirigent? Hans Richter, dezelfde die het Vioolconcert van Tsjaikovski ten doop hield. Voor de pauze dirigeerde hij de Praagse symfonie van Mozart....

 

tekst op basis van de toelichting van Siebe Riedstra

 

Welluidende mijmeringen

vrijdag 21 september, 20.15 uur

TivoliVredenburg Utrecht

klik hier voor kaarten
 

Residentie Orkest

Nicholas Collon dirigent

Stefan Jackiw viool

Van der Horst Réflexions sonores
Tsjaikovski Vioolconcert
Elgar Enigma-variaties
 

Deel dit artikel