Muziek 3.0?

Desiree Dolron - Petrus Christus

‘Muziek 3.0’. Het huidige ZaterdagMatinee-seizoen kreeg deze prozaïsche, bijna ‘formalistische’ ondertitel mee. Apple OS X, Windows 10, Ubuntu Linux 17.04: een versienummer laat zien hoe up-to-date je bent. Oudere versies zijn ‘voorbij’.

 

Updates

In het klassieke-muziekleven van nu is het enigszins anders. Symfonieën van Beethoven, zo’n tweehonderd jaar oud, werken van Rachmaninov, ‘slechts’ een eeuw oud – ze worden nog altijd uitgevoerd. Maar ook deze muziek krijgt nog altijd ‘updates’.

 

Op verschillende niveaus kan het werk van een componist een ‘nieuwe versie’ krijgen, zoals ook het besturingssysteem van uw computer onophoudelijk verder ontwikkeld wordt. De computers worden krachtiger. Daardoor kunnen de computerprogramma’s steeds meer mogelijkheden bieden. Zo kan ook een componist besluiten een werk opnieuw onderhanden nemen, om het daarmee aan te passen aan de mogelijkheden die een theater of concertzaal hem of haar biedt, aan de specifieke kwaliteiten van een orkest of de eisen van de solisten. Soms zijn politieke omstandigheden van belang – denk aan Sjostakovitsj, die zijn opera Lady Macbeth van het district Mtsenk uit 1934 in de jaren zestig herschreef als Katerina Ismajlova. Giuseppe Verdi herschreef zijn opera Simon Boccanegra (16 september in de Matinee) ruim twintig jaar na de oorspronkelijke première, met een nieuwe librettist. Ook Michel van der Aa bracht grote veranderingen aan in zijn ‘film-opera’ Sunken Garden (21 oktober).

 

Interpretatie

Maar het idee ‘muziek 3.0’ gaat verder. Muziek is namelijk nóóit ‘af’. Iedere keer dat een compositie in de concertzaal klinkt, is dat al een herinterpretatie van het origineel – een ‘nieuwe versie’ op basis van het oorspronkelijke idee van de maker. Toegegeven: dat geldt natuurlijk voor ieder kunstwerk. Ook een roman of een schilderij wordt door iedere lezer, door iedere beschouwer, vanuit het eigen perspectief, vanuit de eigen kennis en belevingswereld bekeken. Maar er is een verschil.

 

In de literatuur of de beeldende kunst blijft het origineel onveranderd. Tenzij je het hebt over een literaire vertaling. Vrij naar de woorden van de Nederlandse vertaler van de grote Russische literatuur, Arthur Langeveld: voor elke nieuwe generatie lezers zou je het verhaal ‘opnieuw’ kunnen, of zelfs moeten vertellen. Zo klinkt ook Bach tegenwoordig niet meer hetzelfde als in zijn tijd, of in de dagen van Willem Mengelberg. Beethovens beroemde Vijfde symfonie wordt onder leiding van de dirigent François-Xavier Roth (de Matinee van 7 oktober) wezenlijk anders gespeeld dan hetzelfde stuk, enige decennia geleden, onder bij voorbeeld Herbert von Karajan. Zelfs éminence-grise Bernard Haitink, beschermheer van ‘zijn’ Radio Filharmonisch Orkest, zal Brahms’ Ein deutsches Requiem op 24 februari anders dirigeren dan aan het begin van zijn carrière. De dirigenten brengen ‘vertalingen’, waarmee zij de kracht van het ‘oorspronkelijke idee’ proberen over te brengen op het publiek van nu.

 

Companion pieces

Een compositie kan zoveel goede aanknopingspunten bieden, dat een componist besluit op basis van het bestaande materiaal iets volledig nieuws te maken. Zo kwamen ook Linux, Android en het besturingssysteem van Apple voort uit het oude, oerdegelijke Unix, en bouwde Microsoft Windows voort op het Disk Operating System Dos én (later) Apple. Oliver Knussen liet zich voor Flourish with Fireworks inspireren door Stravinsky’s Feu d’artifice, voor Ryan Wigglesworth, net als Knussen zowel componist als dirigent, diende de barokcomponist Locke als een voorbeeld (zie de Matinee van 12 december). Tigran Hamasyan (17 maart) gebruikte de oude, sacrale Armeense gezangen als basis voor een geweldige, vijftien eeuwen overbruggende ervaring.

 

Het idee liet zich zelfs in beeld vertalen in de abonnementenbrochure. De kunstenaars Desiree Dolron, Suzanne Jongmans en Erwin Olaf kiezen doelbewust ‘oude’ beelden als basis voor foto’s die absoluut eigentijds zijn. Die foto’s zijn niet op verzoek van de ZaterdagMatinee gemaakt: de al gemaakte artistieke keuzes van Olaf, Jongmans en Dolron sloten gewoon geweldig aan bij bij het idee dat onze artistiek leider, Kees Vlaardingerbroek, voor dit seizoen voor ogen en oren had. Maar zou je componisten niet ook kunnen vragen, hun visie te geven over hun relatie met reeds bestaande muziek, een ‘antwoord’ te geven op het idee dat kunst, hoe dan ook, altijd voortborduurt op hetgeen er al is?

 

Drie componisten kregen het verzoek een ‘companion piece’ te schrijven bij grote werken uit de muziekliteratuur, zoals Desiree Dolron voortborduurde op het vijftiende-eeuwse portret van een jonge vrouw van Petrus Christus (zie de afbeelding). De Russisch-Nederlandse componist Alfred Momotenko koos een tekst van de dichter/schrijver/componist Boris Pasternak als antwoord op de Vespers van Rachmaninov die, als gevolg van de Russische revolutie, decennia lang werden veronachtzaamd. Met het orgelwerk Memories III plaatst Jan Welmers de Achtste symfonie van organist/componist Bruckner in een nieuw kader. En de jonge componist Jan-Peter de Graaff neemt de uitbundige marktscènes van Stravinsky’s baanbrekende ballet Petroesjka als uitgangspunt voor een werk dat de sfeer ademt van Van Goghs schilderij Nachtcafé.

 

Die spanning tussen traditie en nieuwe ideeën: dat is waar de NTR ZaterdagMatinee voor staat. Als geen andere concertserie geven we eigentijdse componisten de ruimte om nieuwe, grootschalige werken voor koor en/of orkest te schrijven. Laat u verrassen door wat mogelijk is met zo’n ‘traditioneel’ instrumentarium! Zie en hoor wat een ‘update’ aan nieuwe mogelijkheden biedt!

 

Muziek 3.0 in de Matinee (selectie)

Adès Lieux retrouvés (NP) | 26 mei | Hedendaags-6

Adès Three studies from Couperin (NP) | 26 mei | Hedendaags-6

Birtwistle Night’s Black Bird (NP) | 2 dec | Hedendaags-3

Busoni Vioolconcert | 4 nov | RFO & Friends II-1

Connesson Flammenschrift (NP) | 17 feb | RFO & Friends II-3

Escaich Altvioolconcert (WP) | 17 feb | RFO & Friends II-3

De Graaff Café de nuit (werktitel; WP) | 13 jan | Hedendaags-4

Hamasyan ‘Luys i luso’ | 17 mrt | Hedendaags-5

Knussen Flourish with Fireworks | 2 dec | Hedendaags-3

Kortekaas Voetnoten bij de menselijke komedie: Mijmeringen van Arnon Grunberg (WP) | 14 okt | GOK & Friends-1

Larcher Tweede symfonie ‘Kenotaph’ (NP) | 30 sep | Hedendaags-1

Ligeti Lontano | 30 sep | Hedendaags-1

Liszt Ave Maria von Arcadelt | 17 feb | RFO & Friends II-3

Momotenko Na Strastnoj  (WP) | 25 nov | GOK & Friends-2

Prokofjev Eerste symfonie ‘Klassieke’ | 26 mei | Hedendaags-6

Rihm Reminiszenz (NP) | 3 mrt | RFO & Friends I-4

Saint-Saëns Orgelsymfonie | 17 feb | RFO & Friends II-3

Veneziano La passione secondo Giovanni (NP) | 24 mrt | Oude Muziek-4

Vivaldi/Pisendel Concert voor twee violen, twee hobo’s fagot en strijkorkest | 11 nov | Oude Muziek-1

Welmers Memories III (WP) | 12 mei | RFO & Friends I-6

Wigglesworth Locke’s Theatre (NP) | 2 dec | Hedendaags-3

Deel dit artikel